Eric Stokkink: Nieuw verhaal voor democratie

Geschiedenis kun je per definitie pas achteraf schrijven. Ooit dachten we dat de Val van de Muur het begin markeerde van de liberale democratie als dominante publieke bestuursvorm. Democratieën hadden de Koude Oorlog gewonnen, we konden het vredesdividend gaan innen, en de krijgsmacht kon zijn missie herdefiniëren.

Eric Stokkink

Die gedachte kreeg een koude douche. Het nieuwste Democracy Report van het Zweedse V-Dem Institute illustreert dat. Slechts 7% van de wereldbevolking leeft nog in een liberale democratie; in 2005 was dat nog 17%. Onder Trump verliest de VS na 50 jaar de status van liberale democratie. Ook bij 7 EU-lidstaten zien we autocratisering. Wereldwijd is autocratie nu de norm, aldus het V-Dem Institute. Ook Nederland is niet immuun: ons land zakte in de recente Democracy Index van V-dem in één jaar van plek 9 naar plek 18.

Het gaat dus niet goed met de regeringsvorm democratie. En dat is erg. Heel erg. Want er is alle reden om voor onze democratie én rechtsstaat door het vuur te gaan, met als misschien meest aansprekende drie factoren:

Geluk! Mensen zijn gelukkiger in democratieën dan in autocratieën. Onderzoek van het World Happiness Report laat zien dat democratieën in een groep van 140 landen consequent hoger scoren op zaken als levensvoldoening en ervaren welzijn. De verklaring ligt vooral in fundamentele vrijheden die democratieën bieden, in de verantwoording aan het volk die democratische leiders moeten afleggen, en de louterende aanwezigheid van een onafhankelijke rechterlijke macht.

Vrijheid! Een democratische rechtsstaat beschermt individuele vrijheid via fundamentele mensenrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting, vergadering en godsdienst. In een dictatuur ben je die rechten snel kwijt.

Gelijkwaardigheid! Een rechtsstaat beperkt macht door duidelijke, vastgelegde rechtsregels, die iedereen beschermen tegen willekeur. Dit is het institutionele en juridische fundament waarop de democratie evenwichtig en legitiem kan functioneren: niets of niemand staat boven de wet.

Kortom: ons geluk, onze vrijheid en gelijkwaardigheid hangen samen met onze democratische rechtsstaat. Dan is niet meer dan logisch dat we daarvoor met z’n allen in de bres springen.

Iedereen kan bijdragen aan het weerbaar maken en houden van onze democratie en rechtsstaat. Weerbaarheid is een maatschappelijke keten met drie soorten schakels: preventief, curatief en repressief. Repressief zijn onze defensie, de politie, de rechterlijke macht, het partijverbod als ultimum remedium in de nieuwe wet op de politieke partijen. Curatief zijn partijen die optreden als de democratie en rechtsstaat worden aangevallen: media, het OM, justitie, cybersecurity-experts. Preventief zijn scholen, burgerschapsonderwijs en ProDemos. Sommigen hebben twee rollen, zoals wetenschappers en journalisten. De hele keten is een “whole of society”-benadering: de democratie zijn wij allemaal.

Soms weet je pas wat je hebt als je het dreigt te verliezen; een weerbare democratische rechtsstaat is als zuurstof. Dat is door de eeuwen heen in veel talen bezongen, waaronder in 1953 door docent, verzetsstrijder, journalist en schrijver Henk van Randwijk:

Wij staan tesaam voor het gericht

voor goed of kwaad te kiezen.

Een volk dat voor tirannen zwicht,

zal meer dan lijf en goed verliezen,

dan dooft het licht.