Kabinet-Jetten wil van Europa een machtsblok maken – kan dat?

Met het aantreden van het minderheidskabinet onder leiding van Rob Jetten gaat op heel veel vlakken een nieuwe wind waaien. Dat geldt niet in de laatste plaats voor het buitenlandbeleid. In het coalitieakkoord melden D66, VVD en CDA dat Europa een volwassen machtsblok moet worden, wat vraagt om een nieuwe mentaliteit. De vraag is wat er mogelijk is.

De Europese ambities van het kabinet-Jetten staan in schril contrast tot de mentaliteit van de vorige regering, die liever zag dat Nederland zich terug zou trekken achter de dijken. Het nieuwe kabinet doorziet de tijdgeest van spierballentaal en Realpolitik en realiseert zich dat Nederland in al het geopolitieke geduw en getrek beter af is in een Europees machtsblok dan met donquichotterie op klompen.

Jetten en consorten hebben in het coalitieakkoord een aantal heldere plannen opgenomen die dit Europees machtsblok gestalte moeten geven. Zo moet meteen worden voldaan aan de nieuwe NAVO-norm voor defensie-uitgaven à 3,5 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Ook wil het kabinet het vetorecht van EU-lidstaten bij besluiten over buitenlandkwesties afschaffen, om te voorkomen dat een of twee landen het EU-buitenlandbeleid kunnen verlammen, zoals Hongarije en Slowakije nu doen inzake een gezamenlijke lening van 90 miljard euro aan Oekraïne. De artikel 7-procedure, die het mogelijk maakt het stemrecht van EU-leden af te nemen als die kernwaarden van de EU schenden, moet ook worden vereenvoudigd.

Verfrissend pragmatische kijk op Europa en de EU

De meest treffende buitenlandpassage in het regeerakkoord gaat over pragmatisme in het EU-toetredingsproces. Het kabinet-Jetten pleit ervoor dat uitbreiding van de Unie ook in een geopolitieke context wordt bekeken. Dat is een verfrissende blik: karakteristiek voor de EU is altijd geweest dat die wel geopolitiek wíl zijn, maar toch blijft benadrukken een zuiver op verdienste gebaseerde waardengemeenschap te zijn. En die twee gaan lang niet altijd samen. Zo zitten landen in de Westelijke Balkan al jarenlang in de wachtkamer voor EU-toetreding, wat tot veel scepsis en frustratie heeft geleid, en waardoor deze landen op zoek gaan naar minder paternalistische vrienden, zoals China en Rusland.

In hetzelfde licht bepleit het nieuwe kabinet dat ook met Europese landen die geen EU-lid zijn intensiever wordt samengewerkt. Dat sluit aan bij de door Emmanuel Macron opgezette Europese Politieke Gemeenschap, die na de Russische invasie van Oekraïne in het leven werd geroepen om met het hele continent Europese veiligheidsvraagstukken te bespreken. Dat heeft veel voordelen. Zo blijft een belangrijk land als het Verenigd Koninkrijk beter aangesloten en kan effectiever worden samengewerkt met frontlanden van dat zo gewenste Europese machtsblok, zoals Oekraïne en Moldavië — waar in 2023 in Château Mimi de top van deze Europese Politieke Gemeenschap plaatsvond.

VvE of Verenigde Staten van Europa?

Maar hoe realistisch een Europees machtsblok binnen afzienbare tijd is, valt nog te bezien. Het vetorecht op EU-buitenlandbeleid is niet zomaar afgeschaft: daarvoor is een verdragswijziging nodig die unaniem wordt gesteund. Hoewel er soms met juridisch inventieve kronkelpaadjes omheen te werken valt, functioneert de Europese Raad op dit terrein vooralsnog zoals ook Jettens minderheidskabinet zich tot de Tweede Kamer zal moeten verhouden: onderhandelen en compromissen sluiten, om te voorkomen dat het beleid al bij voorbaat wordt getorpedeerd.

Dat Europa een vastberaden geopolitieke speler moet worden is krachtige taal die de speechwriters van Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen niet zelden tot pakkende oneliners kneden. Die gaan er in de huidige tijdgeest, met oorlog op ons continent, als zoete koek in. De realiteit is echter dat de EU geen federatie is zoals de Verenigde Staten, inclusief eigen leger. De Europese Raad lijkt meer op de VvE van een willekeurig middelgroot appartementencomplex dan op Trump, Poetin of Xi. Wil de EU zich qua slagvaardigheid op het wereldtoneel echt kunnen meten met de VS, Rusland en China, dan zullen we naar de Verenigde Staten van Europa toe moeten.

Dat is toekomstmuziek. Het oude continent verschilt in belangrijke opzichten van de staten die in 1789 in Amerika een federatie vormden. De gestage overdracht van bevoegdheden aan Brussel in de afgelopen decennia wijst ontegenzeggelijk op uiteindelijke federalisering, maar weinig wijst er vooralsnog op dat het Russische wapengekletter en de losbandigheid van Donald Trump het schokeffect gaan geven dat de zaak in een stroomversnelling brengt.

Doemscenario’s met een korreltje zout

De kans is groot dat tegen de tijd dat het zover is, de wereld er heel anders uitziet. Op het Europese continent vormt Rusland de komende jaren zonder twijfel een concrete militaire dreiging, maar in de Russische economie zit onder Poetins bewind geen enkele toekomst. Net als de Sovjet-Unie ooit bokst Rusland boven z’n gewicht, met een bbp vergelijkbaar met dat van de Benelux.

De talkshows en dagbladen krijgen geen genoeg van de fatalistische toekomstvoorspellingen over een wereld gedomineerd door brute kracht. Hoewel dat scenario niet is uitgesloten, verraadt een nuchtere kijk op de zaken dat het ook anders kan lopen. Alle zorgen over het concurrentievermogen en investeringsklimaat van Europa niettegenstaande, geven Rusland noch China blijk van een beter presterend economisch model. En ondanks de goed verkopende doemscenario’s hoeft de breuk tussen de VS en Europa niet definitief te zijn. Een nieuw ‘einde van de geschiedenis’, naar Francis Fukuyama, behoort dus ook tot de mogelijkheden.

Dat het kabinet-Jetten I dat gaat meemaken is onwaarschijnlijk. De verdere Europese integratie die met name kartrekker D66 voorstaat lijkt, indachtig het VvE-gehalte van de Europese Raad, eerder een zaak van de lange adem, gestaag voortgedreven door fiscale overwegingen en economische schokken. De oorlog in Oekraïne speelt daarin wel een rol, bijvoorbeeld via het eerder genoemde gezamenlijk Europees schuldpapier à 90 miljard euro.

Een volwassen machtsblok zal Europa in de komende jaren nog niet worden, maar de nieuwe regering in Den Haag heeft wel de wind mee.

Jelle Baartmans, februari 2026