Femicide en het strafrecht

Het strafrecht is het ongelukkigste deel van het recht. Want het heeft tot dusver niet geweten waarom het recht is, en vergeefs gepoogd te bewijzen dat het recht is. Het klinkt hard, maar wij moeten het zeggen en tonen: het kent noch z’n grond noch z’n grens – noch zijn doel noch zijn maatstaf. De grondvragen van het strafrecht of eigenlijk de grondvraag van het strafrecht, die naar zin, doel en maat van het ‘verdiende’ strafleed, is een onopgelost probleem.” Dat schreef de rechtsfilosoof Leo Polak een dikke honderd jaar geleden, in 1921, in zijn dissertatie De zin der vergelding.

Germ Kemper

In 1971 betoogde de verscheidene Nijmeegse hoogleraar strafrecht A.H.W. Jonkers in zijn oratie dat ondanks ‘vele soms intelligente pogingen’ niemand in ernst zou durven beweren dat die grondvraag was opgelost. Wie meent dat nu, weer vijftig jaar verder, een bevredigend antwoord bestaat, mag het zeggen. Misschien draagt die vaagheid eraan bij dat het strafrecht vaak als panacee wordt aangeprezen voor lastige maatschappelijke problemen. Vuurwerkoverlast, supportersgeweld? Oppakken en vastzetten! Het strafrecht is aantrekkelijk voor wie het probleem niet kan of wil analyseren of voor wie – wat geen schande is – na serieus onderzoek geen echte oplossingen kan bedenken.

Een voorbeeld uit die tweede categorie lijkt mij Jeanette Sattink, die een promotieonderzoek doet naar huiselijk geweld. Zij stelde recentelijk voor om het doden van vrouwelijke partners of ex-partners strafbaar te stellen. Voor de duidelijkheid: dat is al verboden. Maar door femicide een eigen plaats in het Wetboek van Strafrecht te geven, wordt helder gemaakt dat de samenleving er zwaar aan tilt en worden de gerechtelijke instanties die ermee worden geconfronteerd, aangespoord om er meer aandacht aan te geven, aldus is ongeveer haar redenering.

In juni vorig jaar hebben drie staatssecretarissen een Kamerbrief geschreven waarin zij plannen voorleggen om femicide aan te pakken. Hun staat voor ogen dat direct betrokken instanties als de politie, de rechterlijke macht en sociale hulpverleners betere informatie moeten krijgen in algemene zin, maar ook over concrete problemen waarover zij in gevallen van huiselijk geweld beslissingen moeten nemen. Ook het hulpaanbod aan plegers van huiselijk geweld is voor verbetering vatbaar. Het strafrecht komt in dit plan van aanpak alleen zijdelings voor, omdat dat nu eenmaal het werkterrein is. Er wordt niet gedacht aan het smeden van nieuwe wapens.

De afgelopen kabinetsperiode is door regering en wetgever behoorlijk zwaar ingezet op het strafrecht als impuls voor gedragsverandering of als oplossing voor gebrekkig beleid. Het strafbaar maken van aanwezigheid hier te lande wanneer een verzoek tot een verblijfsvergunning is afgewezen, een verbod tot het dragen van gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties: het zijn een paar voorbeelden.

De oproep om Antifa als terroristische en dus verboden organisatie te bestempelen, kwam uit de koker van de Tweede Kamer, maar er was geen bewindspersoon bereid om uit te leggen dat dat eens een tang op een varken sloeg. De Kamerbrief over femicide, waarin alleen praktische maatregelen worden besproken, zal de uitzondering zijn die de regel bevestigt dat de regering het strafrecht altijd veel moois verwacht.

Germ Kemper is associé van S&V en tot 2025 advocaat in Amsterdam.

Deze bijdrage schreef verscheen eerder in het tijdschrift Argus.