Eric Daalder: Geen rechtsstaat zonder onafhankelijke rechter

In de traditionele democratische rechtstaat houden de instituties elkaar in evenwicht: de wetgever maakt de wetten, het bestuur voert ze uit en de rechter controleert. Wat in de loop der jaren is veranderd, is dat de rechter niet alleen oordeelt over wetten en daarop gebaseerde besluiten maar deze wetten en besluiten ook moet toetsen aan internationale regels, zoals die in mensenrechtenverdragen of afkomstig van de Europese Unie. Regels die ook de wetgever binden. Dat kan voor wetgever en bestuur ongemakkelijk voelen. Daar komt bij dat de rechter steeds vaker wordt geroepen te oordelen over het nalaten van de wetgever om wetgeving tot stand te brengen. Rechters kunnen daarmee goed uit te voeten, maar ook dat kan spanning opleveren met de wetgever en/of het bestuur. Dat neemt niet weg dat in een rechtstaat essentieel is en blijft dat rechters onafhankelijk hun werk moeten kunnen doen. Niet zonder reden is er zorg bij de wijze waarop regeringen in bijvoorbeeld Polen en Hongarije omgaan met die onafhankelijkheid.

Eric Daalder

Lange tijd is het Amerikaanse Hooggerechtshof een voorbeeld geweest hoe vorm te geven aan rechterlijke instanties in dit spanningsveld. Zo leidde in 1974 een unanieme beslissing van dat Hof tot het aftreden van Nixon. En alle procedures van president Trump tegen de uitslag van de presidentsverkiezingen in 2020 liepen stuk op uitspraken van de rechter. Maar vijf jaar later zijn er zorgelijke ontwikkelingen in de VS. Republikeinse senatoren – voor benoeming van federale rechters is instemming van de senaat nodig – begonnen strategisch om te gaan met benoemingen van rechters in het Hooggerechtshof. Zo beletten zij de benoeming van de liberale rechter door president Obama met het argument dat deze aan het eind van zijn termijn was. Voor benoemingen van Trump werd dit argument niet gebruikt. Deze strategie is geslaagd: reeksen van uitspraken wijzen op een zeer conservatieve koers van het Hof ten koste van fundamentele rechten van burgers en ten gunste van een nauwelijks beperkte vrijheid voor de president om beslissingen te nemen. Er is ook nog een andere negatieve ontwikkeling in de VS: onder aanvoering van de president worden rechters veelvuldig in persoon op sociale media aangevallen en beschimpt, met alle gevolgen van dien. Amerika is nu niet langer een voorbeeld.

Daar kunnen wij de ogen niet voor sluiten. Onderzoek in landen om ons heen wijst op het gevaar van dit soort tendensen. De Venice Commission die de Raad van Europa over constitutionele kwesties adviseert heeft hierover wat Nederland betreft in 2023 een duidelijk standpunt ingenomen. Daarom zouden nieuwe regels in de Grondwet en de wet over benoeming van rechters moeten verzekeren dat benoemingen van rechters niet door politieke voorkeuren worden ingegeven. En van politiek en bestuur mag worden verwacht dat zij krachtig afstand nemen van op de persoon van de rechter gerichte aanvallen van politici, bestuurders en op sociale media.

Eric Daalder, Staatsraad

***

In de rubriek ‘Nieuw verhaal voor democratie’ willen we bouwstenen verzamelen voor een nieuw verhaal voor democratie.

Lees meer uit de reeks ‘Nieuw verhaal voor democratie’:

• Af- en aanhaken door Emile Roemer
• Geen rechtsstaat zonder onafhankelijke rechter door Eric Daalder