Chris van Dam: Zie de olifant in het nieuwe parlementaire jaar

Ja, ik doe dat nog: wekelijks bezoek ik een kerkdienst. Mijn geestelijke sportschool. Het is natuurlijk veel populairder om naar een fysieke sportschool te gaan. En dat doe ik ook een enkele keer. Maar mijn behoefte om die geestelijke variant te bezoeken is vele malen groter. Waarom? Het heeft veel te maken met het gezelschap dat zich daar wekelijks verzamelt. Maar ook met de gedachten die mij daar aangereikt worden. Bijvoorbeeld over een olifant.

Chris van Dam, foto: Elvike Imelman

Onlangs vroeg de voorganger aan de kinderen: als jij bij de kop van een olifant staat: wat zie je dan. Nou: slagtanden, een grote slurf, oren. En een ander kind kreeg de vraag: wat zie je als je aan de achterkant staat: het antwoord was iets minder royaal. Een staartje en grote billen. En vervolgens wendde dit gesprek zich naar de constatering dat het weliswaar één en dezelfde olifant is, maar dat het nogal uitmaakt vanuit welke positie je dat beest beschouwt.

En dat geldt voor de democratie natuurlijk ook. Ben je hoogleraar in Leiden of lid van de Raad van State dan heb je misschien wel meer zicht op het ivoor, de grote oren en die uitreikende slurf van de democratie, terwijl je als individuele burger – zeker als je in conflict bent met de overheid – meer het perspectief van de staart hebt: hoog, ver weg, met risico op forse traktaties die onaangenaam rieken.

Volgens sommigen is het geloof in onze democratie – vaak verruimd tot het begrip ‘democratische rechtsstaat’ – een nieuwe religie, een nieuwe vorm van betekenisgeving. En net zoals bij de oude religie wordt die overtuiging in ons land in vele afsplitsingen en denominaties beleden. Ieder z’n eigen uitleg, plekken van aanbidding en hoofdrolspelers. De één richt zich op de waarborgfunctie van die democratische rechtsstaat, waarbij grondrechten naar behoefte worden gebruikt en misbruikt. De ander kiest meer de instrumentele kant, door de meerderheid en de wet te gebruiken om beleid te realiseren. De één ziet de democratie en de rechtsstaat als product van de Verlichting, terwijl de ander verwijst naar het Oude Testament, waarin een volk zich losmaakt uit slavernij. Ieder z’n verhaal. Het ingewikkelde daarbij is dat grote delen van de begrippen ‘democratie’ en ‘rechtsstaat’ niet gecodificeerd, niet vastgelegd zijn. En dat biedt ruimte om – net zoals bij die oudere religies – het democratisch ethos vooral ook een persoonlijk ethos te laten zijn.

Wat doen we nu met dat olifanten-inzicht. De metafoor biedt vooral positieve, geruststellende inzichten. Die olifant gaat al lange tijd mee, heeft vele stormen doorstaan, staat nog stevig overeind. We moeten hem wel beschermen tegen rovers, want die dreigen er met het ivoor vandoor te gaan. Vier stevige poten, goed bestand tegen de modder, waar de olifant overigens niet vies van is. De olifant schijnt een goed oog en een goed geheugen voor individuele mensen te hebben: wie de olifant kwaad doet moet een leven lang oppassen!

Maar het belangrijkste inzicht is toch wel dat we elkaar duidelijk maken aan welke kant van de olifant we staan. Staan we aan de voorkant, of aan de achterkant. Het maakt nogal uit en het geeft onderling ook veel begrip om dat te verduidelijken. Het biedt ook de mogelijkheid om meegenomen te worden naar een andere positie, om het fenomeen ook vanuit die hoek te bekijken. Als we daartoe bereid zijn.

En wil je de hele olifant zien, dan kun je het beste wat afstand nemen. Die les is ook te trekken als het om onze democratie gaat, zeker bij aanvang van een nieuw parlementair jaar. In het heetst van de strijd loop je het gevaar het grotere plaatje uit het oog te verliezen, je kunt zelfs onder de poot van een olifant vertrapt raken. Verstandiger dan om wat afstand te nemen, om op een veilige plek het bredere perspectief te zoeken. In de kerk misschien?

Chris van Dam, voorzitter Onderzoeksraad voor Veiligheid, vanaf 1 oktober nieuwe sectorleider ACP-CNV

***

In de rubriek ‘Nieuw verhaal voor democratie’ willen we bouwstenen verzamelen voor een nieuw verhaal voor democratie.

Lees meer uit de reeks ‘Nieuw verhaal voor democratie’:

• Af- en aanhaken door Emile Roemer
• Geen rechtsstaat zonder onafhankelijke rechter door Eric Daalder
• Allemaal in de bres van democratie en rechtsstaat! door Eric Stokkink