Emile Roemer: Af- en aanhaken

De Nederlandse parlementaire democratie piept en kraakt. Het stelsel sluit op papier als een bus, maar wordt in de praktijk langzaam uitgehold. We zijn de afgelopen jaren beland in een tijd waarin visievol bestuur is versplinterd. De rechter is vaker nodig dan ooit – en zelfs die komt er soms niet uit. Intussen ergeren veel Nederlanders zich aan de politiek, als plat theater, en voelen ze zich machteloos. In Den Haag is inmiddels wat rust teruggekeerd, maar tot voor kort was onderling gedoe er aan de orde van de dag – terwijl miljoenen mensen het juist nodig hebben om te kunnen vertrouwen op de verre toekomst.

Hoe komen we hieruit?

Emile Roemer

Richting

Democratie is niet het eindeloos uitvergroten van verschillen, maar het wegen van ideeën en inspraak leveren. Het gaat niet om het luidste geluid, maar om de richting die we samen durven kiezen, móeten kiezen. Stikstof, migratie, energie, vestigingsklimaat, onderzoek en innovatie, industriepolitiek. Onderwerpen die het keihard nodig hebben om grote stappen in te zetten, maar die weggezakt zijn in bestuurlijk drijfzand.

Hoe kan dat nou? Voor wie deden we het ook alweer, die wettenmakerij en dat besturende werk? De antwoorden liggen wat mij betreft voor de hand, maar in de praktijk zie ik het tegengestelde gebeuren. Wie beschermen we eigenlijk met onze wetten en regels? De ‘gewone mens’ met een stem voor één, of de machtige markt van de brutalen, die geen blad voor de mond nemen, gaan waar ze willen en het onderweg geen fluit interesseert wat ze vernielen?

Fast fashion en kraamzorg

Een voorbeeld uit het buitenland: ik las in de krant over de komst van de Aziatische kledingboer Shein, naar de hoofdstad van Frankrijk, Parijs. Groen gewassen ‘ultra fast fashion’ van een bedrijf dat extreem lage prijzen gepaard laat gaan met productie onder omstandigheden die mensonterend zijn. Lange werkuren, lage lonen, beperkte arbeidsrechten. De stad kan Shein niet weren, omdat het merk legaal opereert binnen de Europese interne markt. Bestaande wetgeving biedt geen instrument om bedrijven te verbieden op basis van morele of ecologische argumenten. De Europese democratie anno nu laat het gewoon toe en daarmee wij allemaal, lijkt me.

Dichter bij huis, dan. In sommige wijken (zoals Rotterdam-Zuid, Den Haag-Laak, Amsterdam-Noord) ligt het kraamzorggebruik tot wel 40% lager dan het landelijk gemiddelde. Terwijl juist in die wijken meer complicaties en hogere baby- en moedersterfte voorkomen. Het is dus precies waar de zorg het hardst nodig is, dat ze het minst terechtkomt. Grote zorgaanbieders trekken zich terug vanuit een ‘risicoanalyse’ en jonge gezinnen zijn de pineut. De Nederlandse democratie anno nu laat het gewoon toe en daarmee wij allemaal, lijkt me.

Het compromis en de angst

We zijn vergeten om met elkaar te spreken over waarden en wereldbeelden. En niet ‘wat levert het mij op’ maar ‘wat hebben de mensen hieraan’? Dat betekent wat mij betreft: niet elk verschil of risico helemaal dichtplamuren met regeltjes, niet elk debat eindigen met een middenweg. Het compromis is geen heilig doel maar een middel – een van de vele om beleid te maken dat er werkelijk toe doet.

Maar de angst regeert. De verlammende angst voor het tegenargument, voor het frame, voor slechte pers of online gemopper. Ik heb er zelf jarenlang aan meegedaan… En het gevolg van die angst? Geen besluiten van beton, die ons decennia kunnen helpen. We gunnen elkaar de tijd niet meer om samen te bepalen wat nu écht van waarde is en een tegengestelde mening te respecteren. Maar we laten ons gijzelen door het moment, door tegenstellingen in plaats van gemeenschappelijkheid. En door alles tot vier cijfers achter de komma juridisch dicht te timmeren.

Pijn

En nee, goed beleid is niet altijd zacht. Soms doet het pijn. Soms vraagt het offers van sommigen of van velen. Vraag dat maar aan de mensen in Moerdijk, bijvoorbeeld. Maar juist in die momenten toont de parlementaire democratie zijn karakter. Betrouwbaarheid, rust en stabiliteit ontstaan niet uit het vermijden van keuzes, maar uit het durven maken ervan.

En daar komt het nieuwe regeerakkoord om de hoek kijken. Natuurlijk zal een regeerakkoord altijd een tekst blijven, een stapel papier met plannen en ideeën. Maar zo’n akkoord is ook een tableau waarop we samen de toekomst kunnen tekenen: een beeld van hoe Nederland er in 2050 uit moet zien. Ik roep de partijen die ervoor aan de lat staan op: mogen die plannen van een kabinet nu eindelijk weer eens een liefdesverklaring aan het land zijn?

Misschien vinden dan ook meer mensen het vertrouwen terug. Het vertrouwen in het feit dat we iets kunnen betekenen voor elkaar. Dat we niet langs elkaar heen leven en onszelf alleen centraal stellen. Laten we eerlijk zijn: er zijn nu te veel terugtrekkende bewegingen mogelijk, te veel opt-outs. Omdat mensen niet kunnen meedoen, hoeven meedoen, willen meedoen of niet uitgenodigd worden om mee te doen.

Afhaken? Nee!

Voor de eerste groep die ik noem is het moeilijk aanhaken. Te weinig inkomen, geen uitzicht op een fijne woonplek. Onvoldoende opleiding om bezig te kunnen zijn met een carrière opbouwen. Mijn hart bloedt als ik mensen hoor vertellen dat het ondanks twee banen niet lukt om de eindjes aan elkaar te knopen en voor de kinderen iets te kopen voor Sinterklaas.

Intussen vertelt de ander tevreden over ‘passief inkomen’ en hoe hij op Ibiza kan leven van de rente op z’n vermogen en van z’n cryptomunten. Dat is de tweede groep. De mensen die niet hóeven meedoen. Voor hen is het cynisch genoeg juist makkelijk afhaken. Ze kunnen zich prima redden en vinden manieren om geld voor hen te laten werken. Ze doen met de vrijheid vooral de dingen waar ze zin in hebben. Ultieme vrijheid, zeker, maar waar draag je dan precies nog aan bij?

Als derde heb je dan de groep mensen waarbij het niet eens meer gaat over aanhaken of afhaken, maar die doelbewust niet mee willen doen. De groep die onze politici en bestuurders bedreigt en de democratie van binnenuit kapot maakt. De groep die niet snapt dat het recht om te zeggen wat je denkt, óók betekent dat je de plicht hebt om ná te denken over wat je zegt. In december trok ik – samen met bestuurlijk Limburg – een dikke vette streep.

Als vierde en laatste groep noem ik nog de mensen die we nu niet uitnodigen om mee te doen. De groep die zich door individualisering alleen voelt en de weg in de samenleving niet weet te vinden. Het is zorgelijk dat die groep zó groot is geworden, maar dat geldt in feite voor elk van de groepen die ik hier noem.

Laat niet los

Wat de reden ook mag zijn dat mensen nu de zijlijn van de samenleving in zicht hebt: we moeten het als onze opdracht als bestuurder of volksvertegenwoordiger beschouwen om die mensen terug te halen. Om niemand los te laten.

We laten het er niet bij zitten: laten we het iedereen in Nederland onmogelijk maken om af te haken.

Niemand mag achterblijven. De geschiedenis leert ons dat een samenleving vooruit komt als iedereen mee kan doen.

Facebook-waarheden

Een open deur, wellicht, maar we moeten ook zo snel mogelijk terug naar feiten in plaats van meningen. Toetsbare, harde feiten in plaats van interpretaties van de werkelijkheid – ‘als het op Facebook gestaan heeft, zal het wel waar zijn’. Ik kijk met angst en beven naar de wereld om ons heen, wat dat betreft. Ben je in de Verenigde Staten directeur van het statistiekbureau of de federale bank, dan word je – als de cijfers niet zo lekker klinken – zonder pardon uit je functie gezet of voor het gerecht gesleept. Daar wordt onwelgevallige journalistiek afgedaan als fake of woke.

U moet weten: het baart me oprecht zorgen. Ik wil het niet, maar toch gebeurt het. In een maatschappij waarin onrust en niet fatsoenlijk geïnformeerd zijn steeds meer de toon van de muziek bepalen, zouden wetenschap en feiten juist een baken van rust moeten zijn. In zo’n maatschappij zou bijvoorbeeld ook de Raad van State niet weggezet mogen worden als een facultatief adviesclubje met een politieke kleur. Natuurlijk is de waarheid soms ongemakkelijk, maar het is de enige bodem waarop vertrouwen kan groeien.

Wereldwijd gelooft inmiddels bijna de helft van de jongeren dat autoritair leiderschap effectiever is dan een democratie. Tegen die jongeren — de generatie die opgroeit in een wereld van snelle filmpjes, radicale meningen en valse helden — wil ik dit zeggen: geloof niet in de schijn van slecht gekweekte spierballen, maar in de kracht van samen. Niet in de woede van intrinsiek fragiele Tiktok-mannen, maar in de wijsheid van de dialoog. Echte vrijheid komt niet van degene die roept dat je niemand iets verschuldigd bent, maar van het besef dat je samen verantwoordelijk bent voor de wereld waarin je leeft.

Een systeem dat werkt voor iedereen

De helft van de wereld is van de brutalen en daar valt wel degelijk iets te halen, zo hoorde ik onlangs. Het is de kunst om ons systeem weer laten werken voor iedereen. Oog hebben voor minderheden. Geloven in vooruitgang waarbij niemand achterblijft, waarin we het onmogelijk maken om af te haken.

Alleen dan zijn we bezig met wat er toe doet. Ik hoop dat een volgend kabinet zich niet neerlegt bij de macht van de machtigen – maar zoekt naar de kracht in iedereen.

Emile Roemer

***

In de rubriek ‘Nieuw verhaal voor democratie’ willen we bouwstenen verzamelen voor een nieuw verhaal voor democratie.

Lees meer uit de reeks ‘Nieuw verhaal voor democratie’: