Dezelfde partijen, andere thema’s?

Daar waar op basis van de laatste peilingen voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen geen grote aardverschuivingen te verwachten waren, kunnen we inmiddels constateren dat er toch wel het een ander zou kunnen gaan veranderen in de Kamer. En dan heb ik het niet over het gegeven dat er straks—zoals het er nu naar uitziet—maar liefst 17 partijen mogen plaatsnemen, waaronder vier nieuwkomers, of over het feit dat bijna de helft van de Kamerleden nieuw zal zijn op het Binnenhof. Nee, afgezien van de personele bezetting zullen er ook op grote, inhoudelijke thema’s mogelijk verschuivingen plaatsvinden, juist bij de gevestigde partijen.

Jelle Baartmans
foto: Gerhard van Roon

Die grote thema’s, zoals Europa, klimaat en onderwijs, zijn in de campagne toch enigszins ondergesneeuwd, zo constateerde Jan Schinkelshoek al in zijn duiding van de verkiezingsuitslag. Dat neemt niet weg dat ze in de formatie onvermijdelijk een voor een de revue gaan passeren. In theorie zou die formatie kunnen uitdraaien op een verlenging van de bestaande coalitie (VVD, D66, CDA, CU), maar zelfs dan liggen in ieder geval de onderlinge verhoudingen anders: D66 heeft met de verkiezingswinst een sterkere onderhandelingspositie verkregen en zal er op gebrand zijn die positie te verzilveren op bovengenoemde thema’s, juist omdat de partijstandpunten daar niet altijd uit de verf kwamen in de afgelopen kabinetsperiode met het meer behoudende motorblok VVD–CDA.

D66 zit na gisteren misschien wel in de meest luxe zetel aan de onderhandelingstafel. Het initiatief en de druk om een meerderheid te vinden liggen bij de VVD, maar door het gat dat D66 heeft geslagen met het CDA is de partij voor de VVD ook onvermijdelijk de belangrijkste gesprekspartner. Omdat de derde partij (PVV) geen optie is voor de VVD, en het CDA een flink jasje heeft uitgedaan, kunnen Sigrid Kaag en consorten vermoedelijk wat meer eisen stellen aan een hernieuwde samenwerking met de VVD, wat zou kunnen leiden tot een progressiever kabinet dan Rutte III. Daarbij gaan de gedachten meteen naar voor D66 belangrijke thema’s, waarin de partij in Rutte III meer water bij de wijn moest doen dan haar lief was: Europa, waar D66 knarsetandend toekeek hoe regeringspartners Rutte en Hoekstra met enkele andere lidstaten optrokken om het Europees Herstelfonds zo veel mogelijk uit te kleden; onderwijs, al sinds jaar en dag een stokpaardje van D66; en democratische vernieuwing—het was nota bene D66-minister Ollongren die het raadgevend referendum afschafte.

Wie de tandem VVD–D66 dan aan meerderheid helpt of helpen, zal met betrekking tot het bovenstaande vermoedelijk niet eens zo’n grote rol spelen. Of dat nu een vermagerd CDA is met een kleine vierde partij, of dat D66 een poging waagt het over links te spelen: uiteindelijk zullen de derde en vierde coalitiepartij achter in de rij moeten aansluiten met hun eisenpakket. Dat is een fundamenteel verschil met kabinet-Rutte III, waarin D66 en het CDA exact in evenwicht waren. Wel zouden die partijen invloed kunnen hebben op bijvoorbeeld medisch-ethische kwesties. In die zin zit D66, wanneer het met de VVD en het CDA in zee zou gaan, wellicht niet te wachten op weer vier jaar ChristenUnie en zou het nog weleens een poging kunnen wagen om de PvdA te enthousiasmeren.

Jelle Baartmans, maart 2021